Voor de bezoekers van de Grote Kerk is het Van Oeckelenorgel zonder meer een tot de verbeelding sprekend interieurstuk. Haar imposante afmetingen en het bijzondere klankkarakter verrast menig toehoorder en zijn ook de bespelers zeer onder de indruk van de kwaliteit van dit instrument.
De geschiedschrijving van de orgels in deze kerk die ons bekend is begint in de 16^e eeuw toen er melding gemaakt werd van de aanwezigheid van een orgel, zeer waarschijnlijk een Positief (verplaatsbaar orgel) afkomstig uit Vollenhove. Verondersteld wordt dat dit orgel verloren is gegaan bij het instorten van de torenspits in 1558. In 1610 werd besloten een nieuw orgel voor de kerk te laten bouwen door de Utrechtse orgelbouwer Jacob Jans du Lin en zijn zoon Jan Jacobs, dat gebeurde tussen 1612 en 1614. Dit orgel heeft dienstgedaan tot 1860, het werd toen vervangen door het huidige orgel. Al in 1844 klaagde de toenmalige organist Pieter Krop dat het orgel onbespeelbaar was.
De financiële middelen waren niet toereikend, het orgel werd zo veel als mogelijk bespeelbaar gehouden totdat in 1858 kerkvoogden en notabelen te kennen gaven ‘dat er plannen beraamd zijn tot daarstelling van een nieuw orgel’. Eind 1858 kregen de kerkvoogden toestemming van de Gedeputeerde Staten van Overijssel om een geldlening van fl. 10.000 aan te gaan en in februari 1861 werd orgelbouwer Petrus van Oeckelen uit Harendermolen gevraagd naar Steenwijk te komen voor het ‘opnemen der doelmatigste plaats van het orgel in de Groote Kerk en het ontwerpen van een bestek voor hetzelve’. Na beoordeling van het bestek door de Utrechtse orgelbouwer C.G.F. Witte werd op 6 oktober 1859 aan Van Oeckelen de opdracht verstrekt voor het bouwen van het grootste orgel uit zijn oeuvre, een 16-voets orgel met 2 handklavier en een vrij pedaal. De bouw verliep voorspoedig, aannemers Aberson en De Boer maakten de nieuwe orgelgalerij en in september 1860 werd het orgel in onderdelen per boot naar Steenwijk getransporteerd en opgebouwd in de kerk. Al in februari 1861 is het orgel gereedgekomen en op 19 en 20 februari werd het door Witte geëxamineerd. Zijn rapport bevat louter lovende woorden!
Het orgel is in de maatvoering groots uitgevoerd met zelfs twee 16-voets prestantregisters in het front, daarnaast bevatte het instrument een bijzondere windvoorziening dat aangedreven werd door een rad en er waren twee magazijnbalgen die het orgel van twee verschillende winddrukken voorzagen. Op de pedaaltorens zijn twee reusachtige adelaars geplaatst, vanaf de lier op de middentoren hangen naar beide zijkanten guirlandes die door de beide vogels met hun snavels opgehouden worden. Dan 4 dagen later op 24 februari wordt in een volle kerk het instrument officieel in gebruik genomen waarbij het orgel bespeeld werd door de Groningse organist Jhr. Mr. Samuel Wolter Trip, zoals deze organist dat vaak deed bij opleveringen van nieuwe orgels van Van Oeckelen. De kerkdienst stond onder leiding van de Steenwijker predikant Petro Parson, die we ook kennen als schrijver en dichter van liederen, waarvan Gezang 462 uit het Liedboek voor de Kerken (1973) ‘Ontwaak, gij die slaapt, en sta op uit de doôn’ wel zijn bekendste is.

Jaarlijks vindt er onderhoud aan het instrument plaats met een stembeurt en kleine herstellingen, op z’n tijd is groter onderhoud en/of een flinke schoonmaakbeurt aan de orde. Op een bepaald moment is regulier onderhoud niet meer toereikend en zal het instrument in z’n geheel uit elkaar gehaald moeten worden voor een complete renovatie of restauratie. In het verleden werden deze momenten aangegrepen om, niet zelden op initiatief van de vaste bespeler(s) van het moment, het orgel aan te passen aan de moderniteiten van die tijd. De windvoorziening, hoe inventief bedacht ook, bleek al vrij snel moeilijk te handhaven, het was een zware klus om lucht in het orgel te krijgen, hiervoor zijn de gebruikelijke treden in de plaats gekomen. Tot 1955 zijn enkel herstellingen en onderhoudswerkzaamheden uitgevoerd, al werd in 1922 een tremulant aan het bovenwerk toegevoegd en werd in 1948 een elektrische ventilator aangebracht voor de windvoorziening, de functie van ‘orgeltrapper’ kwam hiermee te vervallen. Na de oorlog kreeg orgelbouwer Flentrop uit Zaandam het orgel in onderhoud en een kleine 100 jaar na de oplevering, in de jaren 1955-1957, werd het orgel voor het eerst grondig aangepakt. Hierbij werd de windvoorziening vereenvoudigd door 1 magazijnbalg en 1 winddruk toe te passen, is de samenstelling en intonatie van enkele registers gewijzigd en werden de typische doorslaande tongwerkregisters van Van Oeckelen opslaand gemaakt. Ook is het pedaal vervangen door een modern exemplaar, hiervoor is het mechaniek aangepast. Voorstellen voor een derde klavier en registerwijzigingen zijn verder nooit uitgevoerd. Tijdens de kerkrestauratie van 1974-1981 is het orgel ingepakt geweest, daarna is het orgel geheel schoongemaakt, zijn er herstellingen geweest, is het orgelfront in een iets lichtere mahonie imitatie geschilderd en zijn ook de zij- en achterwanden overgeschilderd.

Eind jaren 90 van de vorige eeuw is door Jan Jongepier, orgeldeskundige uit Leeuwarden, een rapport opgesteld om tot een restauratieplan te komen. De financiële middelen voor een totale restauratie waren niet toereikend, de werkzaamheden werden in de 20 jaar erna in fasen uitgevoerd. Naar aanleiding van dat rapport zijn reparaties aan het mechaniek uitgevoerd, zijn beide magazijnbalgen weer in werking gesteld, zijn voor een deel opslaande tongwerken weer doorslaand gemaakt en is de samenstelling van de registers weer teruggedraaid. Hierdoor was het originele klankbeeld grotendeels weer terug, het orgel hoort deftig en voornaam aan, kan lieflijk klinken maar ook heel stoer!

Na lange tijd van onderhoud en deelrestauraties ontstond de mogelijkheid vanwege beschikbare financiële bijdragen om het orgel aan een totaalrestauratie te onderwerpen. Ook nu is aan Flentrop Orgelbouw de opdracht verstrekt de werkzaamheden uit te voeren, na de zomervakantie van 2023 zijn de restauratiewerkzaamheden gestart. Het orgel is in de steigers gezet, zijn de frontpijpen zijn verwijderd en heeft de schilder de vernislaag van het front is opnieuw aangebracht. De zijwanden zijn gewijzigd naar dezelfde stijl als het front, in een mahonie imitatie zoals het oorspronkelijk was. De achterzijde kreeg zijn lichte grijze kleur terug en het balgenhuis achter het orgel is (weer) donker geschilderd. Het grootste deel van frontpijpen is sprekend en maken deel uit van de prestantregisters, deze registers waren met de aanvang van de schilderwerkzaamheden dus niet meer te gebruiken. Toch bleven er voldoende registers over om de gemeentezang te kunnen begeleiden, totdat de orgelbouwer een jaar later startte met het demonteren van het gehele instrument. Met in eerste instantie het koororgel en later een elektronisch instrument hebben we de gemeentezang gaande kunnen houden. Gedurende een jaar hebben de werkzaamheden voornamelijk plaatsgevonden in de werkplaats van de orgelbouwer, in het najaar van 2025 zijn de werkzaamheden in de kerk hervat en werd het instrument weer opgebouwd. De windladen zijn gerestaureerd waarbij de gescheiden winddruk in het instrument weer functioneel werd, er is een nieuw pedaal in Van Oeckelen-stijl geleverd en het pijpwerk is waar nodig hersteld en teruggeplaatst. Het tongwerkregister fagot/clarinet van het bovenwerk is geheel doorslaand gemaakt, het bijzondere karakter waar in de eerste jaren na oplevering lovend over gesproken werd, is weer terug en register klinkt prachtig. Door de herstelde windvoorziening heeft het gehele pijpwerk weer de juiste aanspraak, nu komen alle registers afzonderlijk optimaal tot hun recht en zijn ze met elkaar in balans en harmonie.
Op kerstavond klonk het orgel voor het eerst weer tijdens de kerstnachtdiensten, maar nog zonder de tongwerkregisters en vulstemmen. De daaropvolgende maanden was de zingende gemeente elke week getuige van de vorderingen doordat er steeds meer registers hoorbaar waren en op vrijdag 27 februari was het moment van de feestelijke ingebruikname. Het programma bevatte naast de gebruikelijke formaliteiten een klankdemonstratie en een bespeling door de restauratieadviseur Cees van der Poel. De dag erna was er ’s middags een kindervoorstelling en ‘s avonds een bespeling door de vaste bespelers in combinatie met een lezing door Jan Smelik. Ook de dienst van zondagmorgen 1 maart stond in het teken van het gerestaureerde orgel waarna organist Evan Bogerd (Westerkerk Amsterdam) de festiviteiten in de middag onder grote belangstelling met een indrukwekkend concert afsloot. Zo heeft de Protestantse Gemeente Steenwijk in haar eeuwen oude Grote of St.Clemenskerk weer de beschikking over dit voortreffelijke opus magnum van Petrus van Oeckelen, waar het instrument excelleert als begeleidingsinstrument van gemeentezang en een voorname rol speelt tijdens concerten en uitvoeringen!

Arjan Oosterhof, organist

Om het orgel voor de toekomstige generaties te behouden, heeft het een grote onderhoudsbeurt gehad. Natuurlijk kunt u nog steeds een gift overmaken naar het orgelfonds.  NL21RABO0377684503 o.v.v. orgelfonds. U kunt ook d.m.v. het scannen van de QR of het klikken op de knop hiernaast/onder een gift doen.